Bir millet iki devlet! Türkiye ve Azerbaycan ilişkilerinde 34 yıllık stratejik ortaklık

Azerbaycan’ın Sovyetler Birliği’nden bağımsızlığını kazanmasının akabinde, 14 Ocak 1992’de Bakü’deki Türkiye Cumhuriyeti Başkonsolosluğunun büyükelçilik statüsüne yükseltilmesiyle başlayan diplomatik bağlar, geçen 34 yılda “bir millet, iki devlet” ilkesi temelinde istikrarlı biçimde geliştirilerek müttefiklik seviyesine taşındı.

TÜRKİYE-AZERBAYCAN MÜNASEBETLERİNDE 34 YIL

Türkiye ile Azerbaycan ortasındaki alakaların temelleri, Azerbaycan’ın 1918’deki birinci bağımsızlık periyoduna uzanıyor. Osmanlı İmparatorluğu’nun Azerbaycan’ı tanıması ve Kafkas İslam Ordusu’nun Bakü’nün kurtuluşundaki rolü, iki ülke ortasındaki tarihi bağları pekiştirdi.

Sovyet devrinde alakalar sonlu kalsa da Azerbaycan, Kurtuluş Savaşı’na takviye verdi. Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte iki ülke yaklaşık 70 yıl sonra yine yakın bağlantılar kurarken, Türkiye 1991’de Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan birinci ülke oldu.

Haydar Aliyev devrinde ivme kazanan bağlar, “bir millet, iki devlet” anlayışıyla stratejik bir çerçeveye oturdu. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev periyodunda de bu siyaset sürdürülerek işbirliği tüm alanlarda derinleştirildi.

ORTAK GÜÇ VE ULAŞTIRMA PROJELERİ ÖNE ÇIKTI

Türkiye ile Azerbaycan, kardeşlik bağlarını stratejik güç ve ulaştırma projeleriyle daha da pekiştirdi.

Azerbaycan petrolünü dünya piyasalarına ulaştıran Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Çizgisi, Türkiye ve Avrupa’ya doğal gaz akışını sağlayan TANAP ile Bakü-Tiflis-Kars demir yolu çizgisi, iki ülke ortasındaki işbirliğinin somut örnekleri ortasında yer aldı.

Türkiye ve Azerbaycan’ın güç alanındaki işbirliği, bölgenin güç güvenliğine katkı sağladı. Bugün TANAP üzerinden 10 Avrupa ülkesine, tekrar Türkiye üzerinden Suriye’ye Azerbaycan gazı sevk ediliyor.

İki ülkenin yeni gayesi ise Türkiye ile Azerbaycan’ı Ermenistan üzerinden kara ve demir yoluyla birbirine bağlaması planlanan Zengezur Koridoru’nun hayata geçirilmesi olarak öne çıkıyor.

TÜRKİYE, AZERBAYCAN’DA PETROL DIŞI BÖLÜMLERE EN FAZLA YATIRIM YAPAN ÜLKE OLDU

Karşılıklı yatırımlar da ekonomik alakaların güçlenmesinde kıymetli rol oynadı. Azerbaycan, Türkiye’ye 20 milyar doların üzerinde yatırım yaparak en büyük yurt dışı yatırımını bu ülkeye gerçekleştirdi. Türkiye de yaklaşık 18 milyar dolar yatırımla Azerbaycan’da petrol dışı bölümlere en fazla yatırım yapan ülke oldu.

Türkiye’de yaklaşık 3 bin Azerbaycan şirketi, Azerbaycan’da ise 4 bin 600’den fazla Türk şirketi faaliyet gösteriyor. Türkiye, Azerbaycan’ın ithalatta üçüncü, ihracatta ikinci, karşılıklı ticaret hacminde ise ikinci büyük ortağı pozisyonunda bulunuyor.

2016’da 2,3 milyar dolar düzeyinde olan ikili ticaret hacmi, 2023’te 7,6 milyar dolara, 2024’te 8 milyar dolara yükseldi. 2025 sayıları şimdi açıklanmadı fakat petrol fiyatlarındaki düşüşün tesiriyle ticaret hacminde gerileme olacağı öngörülüyor.

İki ülke, ticaret hacmini 15 milyar dolara çıkarmayı ve karşılıklı ticarette birinci sıraya yerleşmeyi hedefliyor.

TÜRK ŞİRKETLER KARABAĞ’IN İMARINDA YER ALIYOR

İşgalden kurtarılan Karabağ ve Doğu Zengezur’da 22 Türk şirketi, yaklaşık 5 milyar dolar maliyetli 70 projeyi hayata geçiriyor.

Bugüne kadar Türk müteahhitleri Azerbaycan’da toplam 21 milyar dolar bedelinde 558 projeye imza attı.

ASKERİ İŞBİRLİĞİ DERİNLEŞTİ

Türkiye, askeri alanda da Azerbaycan’a kapsamlı takviye sağladı. 1992’den bu yana iki ülke ortasında askeri bahisleri kapsayan 100’den fazla muahede ve protokol imzalandı.

Bu kapsamda Türkiye, Azerbaycan’ın savunma endüstrisinin geliştirilmesi ve askeri çalışanın eğitilmesi süreçlerine katkı sundu. Çok sayıda Azerbaycanlı askeri işçi Türkiye’deki harp okullarında eğitim alırken, Azerbaycan Harp Okulu da Türkiye’nin dayanağıyla NATO standartlarında eğitim veren bir kurum haline geldi.

2013’te imzalanan muhtıra doğrultusunda iki ülke, her yıl atışlı ortak tatbikatlar düzenlemeye başladı. TurAz Kartalı ve TurAz Şahini tatbikatlarıyla hava kuvvetleri ortasındaki uyum ve işbirliği güçlendirildi.

Savunma endüstrisi alanındaki işbirliği de süreç içinde gelişti. Azerbaycan, Türk savunma sanayi şirketleri tarafından üretilen silah ve mühimmatı da kullanarak askeri kapasitesini artırdı.

TÜRKİYE, 2. KARABAĞ SAVAŞI’NDA AZERBAYCAN’A DAYANAK VERDİ

Yaklaşık 30 yıl süren işgal periyodunda Azerbaycan’ın haklı tavrını memleketler arası platformlarda savunan Türkiye, 2. Karabağ Savaşı sırasında da Azerbaycan’a siyasi ve manevi dayanak sağladı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın “Azerbaycan yalnız değildir” açıklaması, üçüncü tarafların Azerbaycan’ın askeri operasyonlarına müdahil olmasının önüne geçti. Savaş sürecinde Azerbaycan ordusunun envanterindeki Türk üretimi SİHA’lar da alanda tesirli rol oynadı.

ŞUŞA BEYANNAMESİ İLE MÜTTEFİKLİK DÖNEMİ

Türkiye ile Azerbaycan ortasındaki münasebetler, 2021’de imzalanan Şuşa Beyannamesi ile resmen müttefiklik seviyesine yükseltildi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, 15 Haziran 2021’de Karabağ’ın sembol kenti Şuşa’yı ziyaret ederek Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile bir ortaya geldi. İki başkan, burada “Şuşa Beyannamesi”ni imzaladı.

Uzun müddettir gündemde olan kimlik kartlarıyla seyahat uygulaması da bu periyotta hayata geçirildi. 1 Nisan 2021’den itibaren iki ülke vatandaşları, yeni tip çipli kimlik kartlarıyla karşılıklı olarak 90 gün mühletle vizesiz turistik seyahat edebiliyor.

AZERBAYCAN, KAHRAMANMARAŞ SARSINTILARINDA TÜRKİYE’NİN YANINDA OLDU

Azerbaycan, 6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş merkezli meydana gelen zelzelelerin akabinde Türkiye’ye kapsamlı insani yardım takviyesi sağladı.

Depremlerin çabucak akabinde Azerbaycan tarafından arama kurtarma grupları, sıhhat çalışanı ve gönüllüler Türkiye’ye sevk edilirken, sahra hastaneleri kuruldu, insani yardım materyalleri bölgeye ulaştırıldı.

Azerbaycanlı takımlar, arama kurtarma ve sıhhat çalışmalarında etkin misyon aldı. Kalıcı konut takviyesiyle de Türkiye’nin yanında olan Bakü idaresi, Kahramanmaraş’ta “Azerbaycan Mahallesi” ismi verilen site inşa etti.

DİASPORALAR, “BİR MİLLET, BİR DİASPORA” ANLAYIŞIYLA HAREKET EDİYOR

Azerbaycan ile Türkiye, Güney Kafkasya’da kalıcı barışın tesisi için diplomatik, siyasi ve güvenlik alanlarındaki adımlarını koordineli biçimde atıyor, memleketler arası platformlarda da yakın istişare içinde bulunuyor.

Bu süreçte, bulundukları ülkelerde “bir millet, bir diaspora” anlayışı, ortak telaffuz ve teşebbüslerle hareket eden Azerbaycan ve Türkiye diasporaları barışın gerçek anlatılması ve kalıcı hale gelmesine katkı sunan kıymetli bir öge olarak öne çıkıyor.

ERDOĞAN-ALİYEV DOSTLUĞU İLGİLERİN İTİCİ GÜCÜ

Türkiye ile Azerbaycan ortasındaki ağır karşılıklı üst seviye ziyaretler, ilgilerin gelişmesinde değerli rol oynuyor. Devlet yetkililerinin misyona başladıktan sonra yahut sembolik kıymeti bulunan gelişmelerin akabinde karşı ülkeyi öncelikli ziyaret etmeleri bir gelenek haline geldi.

Bu sürecin en kıymetli ögelerinden biri de Cumhurbaşkanları Erdoğan ile Aliyev ortasındaki yakın dostluk olarak öne çıkıyor.